Jump to content

Mga Giya sa Pagtukdo nin Pagbasa saka Pagsurat sa Bikol

Hali sa Wiksyunaryo

Sa pagtukdo nin pagbasa saka pagsurat nin Bikol igwang dapat na panundon.

Grapema[baguhon]

An grapema nagrerepresentar nin tanog sa paagi nin letra o kumbinasyon nin mga letra saka tandang panundon (diacritic).

Letra[baguhon]

An alpabetong Bikol binibilog nin duwampulo may walo (28) na letra, an walo (8) kaini sinublian.

Mga Letra
Letra Pagsayod
Aa ey
Bb bi
Cc si
Dd di
Ee i
Ff ef
Gg ji
Hh eych
Ii ay
Jj jey
Kk key
Ll el
Mm em
Nn en
Ññ enye
Ngng enji
Oo o
Pp pi
Qq kyu
Rr ar
Ss es
Tt ti
Uu yu
Vv vi
Ww dobol yu
Xx eks
Yy way
Zi zi

Mga Tandang Panduon (Diacritical Marks)[baguhon]

An mga tandang panduon o diacritical marks sa lenggwahe kan Bikol ilinalaag sa taas o bago kan patanog tanganing ipahiling kun pàno sasayudon an patanog. Pwedeng gamiton o dai an tandang panduon, alagad nakakatabang ini na masáyod nin tama an tataramon saka masabutan an tamang kahulugan kaini. Ini an mga tandang panduon na ginagamit sa lenggwaheng Bikol:

Pahilig (´)[baguhon]

Ginagamit an pahilíg sa duwang paagi: 1. An marikás nagtatao nin marikas na pagsambit kan tataramon; pirmi ining nasa huring silaba (iyó, daí, garó). 2. An malúya nagpapabagal sa pagsambit sa tataramon; makukua ini sa inutan o tahaw na silaba (úlay, pálad, saága, kasálan).

Paiwa (`)[baguhon]

Ginagamit an paiwà sa pagpabagal kan pagsambit kan sarong tataramon alag igwang impit (glottal stop) sa huring silaba (panà, bahalà, pawì). Sa gamit na ini, an paiwà pirming yaon sa huring silaba. Ginagamit man an paiwà sa mga kun igwa nin impit na nasa inutan o sa laog kan tataramon (pàno, lamùtaw, tàdaw, turì, kasàlan).

Pakupya (ˆ)[baguhon]

An pakupyâ nagtatao nin rikas asin impit sa sarong silaba. An tataramon na may tanda na pakupyâ minarikas saka nagtatapos sa impit (Hal. salâ (wrong), balâ (bamboo slat), lawî, igô (fit)).

Kurit (-)[baguhon]

Ginagamit an kurit (-) tanganing pagsuwayon an patanog na kasunod kan sarong katanog tanganing mapagsuway an kanya-kanya kaining mga tanog. Dai ini nakalista bilang tandang panduon sa ibang mga lenggwahe, alagad inaako ining simbolo sa mga tataramon sa Pilipinas. Huli sa kuritˆ, an mag-alang (to dry) nailalain sa tataramon na magalang (respectful).

Silaba saka Pagsilaba[baguhon]

Silaba[baguhon]

An silaba iyo an mga tanog na nagkukumpunir kan sarong tataramon. Binibilog ini nin saro o dakol pang mga letra, pwedeng kumbinasyon nin patanog saka katanog o patanog saná.

Halimbawa
Tataramon Pagsilaba
ano a-no
kahon ka-hon
dila di-la
lakaw la-kaw
gwardya gwar-dya

An Pagbilog sa Silaba[baguhon]

Gamit an simbolong K saka P, ipinapahiling an klase kan mga letra na nagkukumpunir sa sarong silaba. K para sa katanog saka P para sa patanog.

Halimbawa
P A· gom
KP MA· ta
PK IN· day
KPK BAL· de
KKP PLA· no
PKK EKS· pe· ri· men· to
KKPK BRAN· do
KKPKK DRAMS· tik
KKPKKK SHORTS

An Pagsilaba Paagi nin Pagbanga kan Tataramon[baguhon]

  • Kun may duwa o dakul na patanog na magkasunod, sinusuway ini.
Halimbawa:
nag-uuran nag· u· u· ran
maagahon ma· a· ga· hon
naaaraman na· a· a· ra· man
  • Kun may duwang katanog na magkataid, an sarong katanog dapat ibali sa sarong silaba dangan an saro duman sa sarong silaba.
Halimbawa:
bantay ban· tay
anggot ang· got
  • Kun an tataramon igwa nin digraph o kambal katanog na igwa nin sasaro sanáng tanog, dai sinda pwedeng pagsuwayon.

1. Assimilated Digraphs. Ini an digraphs na yaon sa mga sinublian na tataramon na an mga katanog sinusundan ni /l/, saka /r/: bl, br, dr, kl, kr, gl, gr, pl, pr, saka tr. Kabali man digdi an mg tanog na ts, ty, dy, sh saka ny.

Halimbawa:
tabla ta· bla
padrino pa· dri· no
hatsing ha· tsing
nyako nya· ko
pangadyi pa· nga· dyi

2. Consequential Digraphs. Nabilog an mga ini dahil sa pagsalida kan mga tataramon sa Espanyol na may i saka u dangan w saka y.

Ini an mga Consequential Digraphs:
bw bwit · re / bwe· nas
kw kwin· tas / kwar· ta
dw dwen· de
gw gwan· tes / gwa· po
lw ba· lwar· te
mw mweb· les
pw pwer· te / pwer· sa
rw rwe· da
sw swel· do/swer· te
tw twal· ya
by bya· he
dy dyar· yo / a· dyos
gy ba· gyo
ky kyos· ko
ly lya· be
my myer· ku· les
ny pi· nya / nye· be
py pyan· sa
ry se· rye
ty tya· ga

3. Consonant and s digraphs. Kun an duwang patanog napapatahawan nin surunudan na katanog, ibinabali an inot na mga katanog sa inot na patanog dangan si natatada duman man sa huring patanog.

Halimbawa:
ekstra eks·tra
eksklusibo eks·klu·si·bo
abstrak abs·trak
inspirasyon ins·pi·ra·syon
dramstik drams·tik

4. Indigenous Digraph. An /ng/ sarong katutubong digraph.

Halimbawa:
langit la·ngit
banggi bang·gi
anghel ang·hel

An Pag-uruutro kan Silaba[baguhon]

a. Ini an mga panundon sa pag-uruutro kan mga silaba. a. An inot na silaba sa ugat na tataramon inuutro dawa na ini solong patanog, kumbinasyon nin patanog saka katanog, o digraphs arog kan ts, ty, dy, sh, sy, saka ng.

Halimbawa:
aram a· a· ra· mon ma·a·a·ra·man
isip i· i· si· pon na· i· i· si· pan
uran u· u· ra· nan · nu· u· ra· nan
tsinelas tsi· tsi· ne· la· son nag· tsi· tsi· ne· las
tyaga tya· tya· ga· an ma· tya· tya· ga· an
dyeta dye· dye· ta· hon nag· dye· dye· ta
ngipon ngi· ngi· pu· nan ma· ngi· ngi· pu· nan

b. Kun an inot na silaba igwa nin kambal katanog arog kan: bl, br, kl, kr, dr, gl, gr, pl, pr, saka tr, inuutro kaini an inot na katanog saka patanog.

Halimbawa:
blangko ba·blang·ku·han
braso ba·bra·su·hon
klaro ka·kla·ru·hon
krus ku·kru·san
drama da·dra·ma·han
graba ga·gra·ba·han
pligis pi·pli·gi·san
problema po·pro·ble·ma·hon
trabaho ta·tra·ba·hu·hon

c. Kun an inot na silaba igwa nin consequential digraph arog kan bw, by, gw, kw, ly, pw, py, sw saka tw, inuutro kaini an inot na katanog saka patanog.

Halimbawa:
bwenas be·bwe·na·son
byahe ba·bya·hi·hon
gwardya ga·gwar·dya·han
kwarta ka·kwar·ta·han
lyabe la·lya·bi·han

Pagbaybay kan mga Katutubong Tataramon[baguhon]

Pagbaybay kan /e/ sa Ugat na Tataramon[baguhon]

a. An nangungurog na panundon sa mga tataramon sa Bikol iyo an paggamit nin /i/ imbis na /e/ sa pagbaybay kan mga tataramon na may /e/, dawa na sain ini nakalaag o maski sain an duon.

Halimbawa:
hali bakong hale
hiling bakong heling
hirô bakong herô
ipót bakong epót
birik bakong berik
sikò bakong sekò
saín bakong saen
pili bakong pile
sili bakong sile
tàwi bakong tawe
tuguti bakong tugute
matì bakong mate
ugalì bakong ugale

Igwa sanang kadikit na pagbaybay na inaakò arog kan “helang” o “hilang”, “herak” o “hirak”, “enot” o “inot”, “erok” o “irok”, “hare” o “hari” saka “hade” o “hadi”.
Kun mapupwede tanganing maging paradis ikunsiderar tang gamiton an panundon na nasa a.

b. Kun an ugat na tataramon may panlapi, dai nababago an huring patanog na /i/.

Halimbawa:
kinaugalian bakong kinaugalean
kagawian bakong kagawean
pahidalión bakong pahidaleón
pasanglión bakong pasangleón

Pagbaybay kan mga Katutubong Tataramon na may /o/[baguhon]

a. Kun an patanog na /o/ nasa hurihan na silaba, gamiton an /o/.

Halimbawa:
gayón bakong gayun
labót bakong labut
taón bakong taun
lagdô bakong lagdu
tukdó bakong tukdu
bakô bakong baku
samo bakong samu

Igwa ining kadikit na pagbaybay na inaakò arog kan “balot” o “balut”, “dakol” o “dakul”.

b. Kun an patanog na /o/ mayo sa hurihan na silaba, gamiton an / u/.

Halimbawa:
ulay bakong olay
usip bakong osip
dulot bakong dolot
sagurong bakong sagorong
dayupot bakong dayopot
suróg bakong soróg
lugód bakong logód
bulóg bakong logód
samuya bakong samoya

Igwa ining kadikit na pagbaybay na inaàko arog kan “omaw” o “umaw”, “ogma” o “ugma”, “omboy” o “umboy”, “orug” o “urog”, “orag” o “urag”.
Note: Kun mapupwede tanganing maging paradis ikunsiderar tang gamiton an panundon na nasa b.

c. Kun nauutro an /o/ sa tataramon, an inot na /o/ niriribayan nin / u/.

Halimbawa:
Content cell Content cell
nuód bakong noód
tuód bakong toód
luók bakong look
kuót bakong koot
suod bakong sood
duot bakong doot
bituon bakong bitoon
duon bakong doon
luong bakong loong

Dai kabali sa panundon na ini an mga tataramon na “bóot” (kindness), “totoo”, saka “baoo”.